Vaccins zijn al eeuwenlang een vitaal onderdeel van de volksgezondheid en beschermen mensen tegen een groot aantal ziekten. Ze werken door ons immuunsysteem te leren hoe het zich moet verdedigen tegen deze schadelijke ziekteverwekkers. Maar wat is de wetenschap achter hun werking?

De grondbeginselen van vaccinatie

In de kern gaat het bij vaccins om het immuunsysteem – het natuurlijke afweermechanisme van het lichaam. Wanneer een ziekteverwekker, zoals een virus of een bacterie, het lichaam binnendringt, reageert het immuunsysteem met de productie van eiwitten, antilichamen genaamd. Deze antilichamen hechten zich aan de ziekteverwekker en markeren hem voor vernietiging door de witte bloedcellen van het lichaam.

De eerste keer dat het immuunsysteem een nieuwe ziekteverwekker tegenkomt, kan het echter enige tijd duren voordat deze antilichamen worden aangemaakt. In de tussentijd kan de persoon ziek worden. Als het immuunsysteem de infectie met succes bestrijdt, ‘onthoudt’ het de ziekteverwekker. Dus als dezelfde ziekteverwekker opnieuw probeert binnen te dringen, kan het immuunsysteem veel sneller en effectiever reageren.

De rol van vaccins

Vaccins maken gebruik van dit ‘immuungeheugen’. Een vaccin brengt een onschadelijk stukje van de ziekteverwekker, of een door de ziekteverwekker geproduceerd gif, in het lichaam. Dit kan een eiwit zijn of een stukje genetisch materiaal van de ziekteverwekker. Dit zet het immuunsysteem ertoe aan antilichamen aan te maken, net alsof het door de volledige ziekteverwekker wordt aangevallen.

Omdat het vaccin slechts een klein, onschadelijk stukje van de ziekteverwekker bevat, wordt de persoon er niet ziek van. Maar het zorgt er wel voor dat het immuunsysteem de ziekteverwekker ‘onthoudt’. Dus als de persoon in de toekomst ooit de echte ziekteverwekker tegenkomt, kan zijn immuunsysteem snel de juiste antilichamen aanmaken om die te bestrijden.

Typen vaccins

Er zijn verschillende soorten vaccins, die allemaal op een iets andere manier werken. Hier volgt een korte samenvatting:

  • Geïnactiveerde vaccins: Deze vaccins bevatten een gedode ziekteverwekker. Ze wekken een immuunrespons op, maar kunnen geen ziekte veroorzaken.
  • Geactiveerde vaccins: Deze vaccins bevatten een verzwakt levend pathogeen. Ze produceren een sterke immuunrespons, maar worden niet gebruikt bij mensen met een verzwakt immuunsysteem.
  • Subunit-, recombinant- en conjugaatvaccins: Deze vaccins bevatten slechts delen van de ziekteverwekker. Ze produceren een gerichte immuunrespons.
  • Messenger RNA (mRNA)-vaccins: Deze vaccins bevatten een stukje genetisch materiaal van de ziekteverwekker. Ze instrueren cellen om een onschadelijk stukje van de ziekteverwekker te produceren, wat vervolgens een immuunrespons opwekt.

De effectiviteit van vaccins

Vaccins zijn een van de meest effectieve manieren gebleken om ziekten te voorkomen. Ze hebben bijvoorbeeld geleid tot de uitroeiing van pokken en de bijna-uitroeiing van polio wereldwijd. Ze hebben ook de incidentie van ziekten als mazelen, bof en rode hond drastisch verminderd.

Hoewel geen enkel vaccin 100% effectief is, verminderen ze het risico om ernstig ziek te worden aanzienlijk. Ze zijn een belangrijk instrument om de verspreiding van besmettelijke ziekten onder controle te houden, en beschermen niet alleen degenen die gevaccineerd worden, maar ook degenen die niet gevaccineerd kunnen worden, zoals mensen met bepaalde medische aandoeningen. Dit staat bekend als kudde-immuniteit.

FAQ

Waarom hebben we vaccins nodig als ons immuunsysteem infecties kan bestrijden?
Hoewel ons immuunsysteem infecties kan bestrijden, kan dat soms tijd kosten, vooral als het om een nieuwe ziekteverwekker gaat. Gedurende deze tijd kan iemand ernstig ziek worden. Vaccins helpen het immuunsysteem zich voor te bereiden op de ziekteverwekker, zodat het een infectie sneller en effectiever kan bestrijden.
Zijn vaccins veilig?
Ja, vaccins worden grondig getest op veiligheid voordat ze worden goedgekeurd voor gebruik. Ze blijven gecontroleerd op veiligheid als ze eenmaal in gebruik zijn. Ernstige bijwerkingen zijn zeer zeldzaam. De voordelen van een vaccinatie zijn veel groter dan de mogelijke risico’s.
Waarom vereisen sommige vaccins meerdere doses?
Voor sommige vaccins zijn meerdere doses nodig om de beste bescherming te bieden. De eerste dosis helpt het immuunsysteem de ziekteverwekker te herkennen, en de volgende doses versterken de immuunrespons.
Kunnen vaccins de ziekte veroorzaken waartegen ze moeten beschermen?
Nee, vaccins kunnen niet de ziekte veroorzaken waartegen ze moeten beschermen. Sommige vaccins bevatten een verzwakte vorm van het virus, maar die is niet sterk genoeg om bij een gezonde persoon een ziekte te veroorzaken.

Conclusie

Vaccins zijn een cruciaal instrument in onze strijd tegen infectieziekten. Door ons immuunsysteem te leren hoe het ziekteverwekkers kan herkennen en bestrijden, helpen ze ons te beschermen tegen ernstige ziekten en dragen ze bij aan de wereldwijde volksgezondheid. Inzicht in de wetenschap achter hun werking kan ons helpen hun belang te waarderen en een bredere acceptatie en gebruik aan te moedigen.

Over de auteur

Cara is een doorgewinterde schrijfster, gespecialiseerd in gezondheid en biomedische wetenschappen. Met een achtergrond in microbiologie, heeft ze een passie voor het verkennen van de fijne kneepjes van het menselijk lichaam en de verschillende manieren waarop we onze gezondheid kunnen beschermen en verbeteren. Haar werk is gepubliceerd in tal van gezondheids- en wetenschappelijke tijdschriften.